Stal damasceńska – zapomniana technologia

Produkowana w Indiach, importowana do Europy w czasach średniowiecza stal o niezwykłych właściwościach, której technologia wytwarzania zaginęła po XVII wieku.

Jeśli chcemy się rozwodzić nad fenomenem broni wykonanej z tego materiału, należy najpierw wytłumaczyć kilka podstawowych pojęć. Przede wszystkim, trzeba odpowiedzieć na pytanie czym, tak naprawdę jest stal. Jest to stop żelaza i węgla, przy czym właśnie ten ostatni pierwiastek ma decydujący wpływ na twardość metalu. I tak, przy udziale węgla poniżej 0,5% mamy do czynienia z żelazem nawęglonym, natomiast w zakresie od 0,5- 1,75% uzyskujemy materiał o coraz większym stopniu twardości. Głównym czynnikiem stanowiącym o wytrzymałości stali damasceńskiej to nierównomierne nawęglenie oraz występowanie w jej strukturze węglików żelaza. Takie cechy zapewniły jej niesamowitą twardość oraz elastyczność, a co za tym idzie tworzyły z niej idealny materiał na różnego rodzaju broń białą.

Klinga noża wykonana ze stali damasceńskiej

Klinga noża wykonana ze stali damasceńskiej

Pierwsze wzmianki o stali damasceńskiej znanej też pod nazwami „bułat” lub „wootz” pochodzą z VI wieku n.e. W literaturze arabskiej opisywano ją jako wytrzymały materiał z charakterystycznymi ciemniejszymi i jaśniejszymi falami na powierzchni, układającymi się w fantastyczne wzory. Nazwa „stal damasceńska” pochodzi od miejsca, w którym nią handlowano czyli Damaszku, a sam bułat wytwarzano w Indiach w okolicach Hajdarbadu z miejscowych rud żelaza. Europejczycy zetknęli się z nią po raz pierwszy pod koniec XI w. podczas I wyprawy krzyżowej prawdopodobnie około 1098 roku, kiedy to Syria została zdobyta przez Krzyżowców.

Krucjaty trwały w najlepsze, a tymczasem wśród rycerstwa zaczęły rozpowszechniać się legendy o szablach tak wytrzymałych, że szczerbiły one miecze europejskie oraz tak ostrych, że były w stanie przeciąć świecę bez przewrócenia jej z kandelabru. Większość z tych opowieści można oczywiście włożyć między bajki, jednak trzeba mieć na uwadze fakt, że w tym czasie nasi przodkowie nie byli zacofani, jeśli chodzi o obróbkę stali.

Sztuczki poprawiające wytrzymałość i elastyczność stali były znane już od dawna rzemieślnikom w Europie. Było to przede wszystkim produkowanie damastu skuwanego, czyli dziweru, a także hartowanie selektywne. Mimo to Europejczycy byli pod wrażeniem właściwości bułatu. Broń ze stali damasceńskiej cieszyła się dużą popularnością, od XVI do XVII wieku, także w Polsce, gdzie używano szabel bułatowych przede wszystkim jako broń galowa, głównie ze względu na ich wysokie ceny oraz piękny wzór głowni. Nie do końca wiadomo, co spowodowało zanik produkcji stali damasceńskiej. Jedna z teorii mówi, że mistrzowie, którzy znali proces jej produkcji zabrali swój sekret do grobu i receptura przepadła. Druga hipoteza jest znacznie mniej romantyczna, za to bardziej prawdopodobna. Złoża odpowiedniej rudy, z których produkowana była stal wyczerpały się, a bez niej nie dało się produkować stali.

Dobrze widoczny wzór stali damasceńskiej

Dobrze widoczny wzór stali damasceńskiej

Badania naukowców nad składem chemicznym oraz technologią wytwarzania bułatu trwały od II połowy XIX wieku. Materiał badano pod kątem działania na niego kwasów, prowadzono testy na rozciąganie oraz wyginanie, a także poddawano działaniu ekstremalnie wysokich temperatur. Pod koniec XX wieku naukowcom udało się opracować sposób na otrzymywanie stali o parametrach zbliżonych do oryginału. W 2006 roku niemieccy uczeni wykryli w strukturze stali damsceńskiej nanorurki węglowe powstałe prawdopodobnie w wyniku wielu przemian chemicznych w stali spowodowanych wysoką temperaturą i specyficzną obróbką cieplną. Obecnością struktury nanorurek w bułacie można tłumaczyć jego niesamowitą wytrzymałość oraz sprężystość, są one bowiem wielokrotnie bardziej odporne na rozciąganie niż stal i kevlar. Rozerwaniu ulegają dopiero przy około 40-procentowym wydłużeniu.

Broń ze stali damasceńskiej jest ozdobą każdego muzeum. Polska także może pochwalić się znaczną liczbą eksponatów. Bogaty zbiór broni bułatowej posiada Muzeum Narodowe w Krakowie. Pochodzi ona z kolekcji Władysława Kościelskiego, agenta Czartoryskich na Bliskim Wschodzie. Zgromadził on wiele okazów wschodniej broni, które później zapisał Muzeum Narodowemu w Krakowie. Według katalogu udało się zgromadzić 22 sztuki różnego typu szabel wschodnich, 9 kindżałów, 2 noże, puginał oraz napierśnik w całości wykonany ze stali damasceńskiej.

Niesamowitym jest, że technologia obróbki stali, która powstała we wczesnym średniowieczu zadziwiała ludzi na przestrzeni wieków aż do czasów teraźniejszych, stanowiąc dla wielu naukowców przedmiot badań nad sposobem jej wytwarzania.

Bibliografia:
Tadeusz Burakowski „O stali damasceńskiej słów kilka”
Jerzy Piaskowski „O stali damasceńskiej” Warszawa 1974
Skrócony ogólny katalog Muzeum Narodowego w Krakowie
Wikipedia.org

Udostępnij: