Ostatni akt rewolucji w języku

Jak wiemy z ostatnich Polimatów – (r)ewolucja dopadła także nasze słowniki. Na tym przewrót jeszcze się nie kończy! Oto ostatni akt

Oto 10 przykładów zmiennych słów, które nie zmieściły się do odcinka. Od teraz zdanie: „Robota powolnego i lubieżnego człowieka” nabierze zupełnie nowego znaczenia :)

GNIEW

Dziś: Stan niezadowolenia i agresji, negatywna reakcja na jakieś wydarzenie np. urwanie kabla od Internetu. To znaczenie jest z nami od około XIV wieku.

Dawniej: Zgnilizna, ropa, jad. Medyczne powiązanie z psującym się ciałem i jego niewłaściwym jego funkcjonowaniem. Skojarzenie zmiany jak najbardziej logiczne – „zła krew” sprawia, że jesteśmy rozgniewani.

AFERA

Dziś: Oszukaństwo, draka, sensacyjne wydarzenie, czyli artykuł na okładkę Wprost.

Dawniej: Jeszcze do XIX wieku było to słowo całkowicie neutralne. Aferą nazywano sprawę do załatwienia, interes do ubicia. Aferzystą był biznesmen (więc pewnie od nielegalnych biznesów wzięło się współczesne znaczenie). Pochodzi od francuskiego affaire, które oznacza sprawę, przedsięwzięcie i jest neutralne.

BEZCENNY

Dziś: Nadzwyczaj wartościowy, nieoceniony, nie na sprzedaż.

Dawniej: Jeszcze w XVII wieku – bezwartościowy. Idąc tym tropem bezcennym zegarkiem nie określilibyśmy złotego Rolexa, a raczej jego chińską podróbkę.

POWOLNY

Dziś: Działający jak komputer z Windowsem 95 w 2015, zabierający całe wieki.

Dawniej: Na początku posłuszny i uległy. To człowiek, który brał się do roboty „po woli”, czy z własnej woli, dobrowolnie. Było to też określenie na życzliwego i sprzyjającego nam człowieka. Działał zatem bez większego przymusu, bez zewnętrznej kontroli, więc też raczej się niezbyt spieszył.

SZMELC

Dziś: Odpadki, złom, rzecz bezwartościowa.

Dawniej: Lśniąca, często złota, powłoka na metalu, która była jej ochroną i dekoracją. Mamy zatem zupełne odwrócenie znaczenia.

NIEZBĘDNY

Dziś : Nieodzowny, konieczny. Kojarzony neutralnie, ale raczej pozytywnie.

Dawniej: Plugawy, natrętny. Kojarzony negatywnie. Później przechodzi w coś nieodzownego, czego nie da się uniknąć – głównie przez zbitki ze słowami takimi jak „niezbędna śmierć”.

LUBIEŻNY

Dziś: Rozpustny, perwersyjny, sprośny.

Dawniej: Miły, wdzięczny, upodobany. Pochodzący od słowa „lubież”, czyli upodobanie w czymś. Pójście w mocno erotyczne skojarzenia nie dziwi, w końcu to też całkiem miła sprawa.

ROBOTA

Dziś: Negatywnie o pracy do wykonania.

Dawniej: Praca niewolnicza. Mamy tu naturalne przejęcie współczesnego znaczenia jako praca, która jest nam przymuszana i której, gdyby nie inne ważne czynniki (jak pieniądze), byśmy nie wykonywali.

OBOJĘTNY

Dziś: Nijaki, niedbający o coś, nie mający większego znaczenia. Neutralny emocjonalnie.

Dawniej: Rzecz, którą mogliśmy złapać z obu stron („obojej strony”). Dlatego tak określano tematy, z które dało się różnie, dwojako rozumieć – były niejednoznaczne, nierozstrzygnięte. Tak też mówiliśmy o człowieku, który włada sprawnie dwiema rękoma (lub nogami jak Radek w odcinku głównym!).

ZBAWIĆ

Dziś: Uratować, wyzwolić, przyjść z odsieczą.

Dawniej: Zupełnie przeciwnie. Do końca XIX wieku oznacza odebrać, pozbawić kogoś czegoś. Może być też zmarnować, stracić.

Bibliografia:

  • Kopaliński Władysław, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wydawnictwo MUZA SA, Warszawa 1999.
  • Boryś Wiesław, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005.
  • Długosz-Kurczabowa Krystyna, Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.
  • Kurkowska Halina, O zmianach znaczeń wyrazów, http://www.staff.amu.edu.pl/~hjp/teks…
  • Kaźmierczak Maryla oraz Ewelina Zając, Przemiany kulturowo-językowe wsi polskiej pogranicza wielkopolsko-małopolsko-mazowieckiego (przełom XIX i XX wieku), http://repozytorium.uni.lodz.pl:8080/…
  • Brückner Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1989

 

Udostępnij: