Polski Edison. Kim był człowiek, którego kamizelka uratowała króla Hiszpanii?

Mówiono o nim „Leonardo da Vinci z Galicji”, „polski Edison”, „galicyjski geniusz”. Jan Szczepanik to człowiek-orkiestra. 

Skonstruował „dziadka” telewizora, zrewolucjonizował przemysł tkacki, a jego kamizelka kuloodporna uratowała życie króla Alfonsa XIII. To tylko część zasług, jakie przypisujemy naszemu błyskotliwemu wynalazcy. Poznajmy go bliżej.

Jan Szczepanik

Sam się nauczę, sam zrobię

Jan Szczepanik urodził się 13 czerwca 1872 roku w Rudnikach, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Ukończył Seminarium Nauczycielskie, ale praca belfra w podkarpackich wioskach go nie interesowała.

W 1896 roku zrezygnował z dalszego nauczania i wyjechał do Krakowa. Skonstruował wówczas optyczno-fotograficzne urządzenie do mechanicznego tkania gobelinów (czyli ozdobnych dywanów na ścianę, która babcia takiego nie ma…) według określonego wzoru. Nie brzmi imponująco? Niesłusznie – maszyna pozwoliła skrócić pracę nad jednym dywanem lub gobelinem z miesiąca… do godziny.

Jan Szczepanik był samoukiem. Oprócz dyplomu nauczyciela nie posiadł żadnego innego wykształcenia. Czytał mnóstwo książek i podręczników akademickich z różnych dziedzin nauki. Zdobyta wiedza pozwoliła mu zdobyć brytyjski patentu na telektroskop – aparat do przenoszenia  barwnych obrazów wraz z dźwiękiem na odległość za pośrednictwem elektryczności. Był to jeden z pierwszych wynalazków w dziedzinie telewizji. Należy pamiętać, że Szczepanik miał wówczas 25 lat…

W 1898 roku wyjechał do Wiednia, gdzie prowadził intensywne badania w tamtejszych laboratoriach. Zdobywał coraz większe uznanie. Popularność geniusza z Galicji odbiła się echem w Stanach Zjednoczonych. Osiągnięciami Polaka zainteresował się słynny amerykański pisarz i podróżnik Mark Twain. Tak bardzo, że odwiedził Szczepanika w 1898 roku. Zamierzał nawet kupić kilka z jego wynalazków, jednakże doradca Twaina odwiódł go od tego pomysłu. Spotkanie to nie było jednak bezwartościowe, bo zaowocowało dwoma artykułami w amerykańskiej prasie. Pisarz nazwał Szczepanika… „austriackim Edisonem”.

„Austriacki” Edison według M. Twaina

Strzelaj, nie bój się

Wynalazkiem, który najbardziej kojarzy się z Janem Szczepanikiem jest bez wątpienia kamizelka kuloodporna. Była wykonana z jedwabnej tkaniny złączonej z cienkimi stalowymi blachami. Pomysł wziął się z tkania wypukłych dywanów. Dzięki podobnej technice pocisk zagłębiał się i owijał w włókna, przez co tracił moc i szybkość. Kamizelka zrobiła furorę w erze nasilających się zamachów.

Kuloodporny pancerz kształtu zwyczajnej męskiej kamizelki zapinanej z boku, w kolorze białym o wadze 900g. Na kamizelce dokonano wielu prób z bronią palną i białą. Potwierdziły one odporność materiału, z którego wykonana była kamizelka na strzały rewolweru 9mm z odległości dwóch metrów oraz ciosy bronią sieczną i kolną, przy użyciu możliwie największej siły ludzkiej i umyślnie w tym celu wyostrzonej broni

Protokół inżyniera Ludwika Sippela, który uczestniczył w testowaniu kamizelki

Tkaninę zakupił od Szczepanika m.in. król Hiszpanii Alfons XIII Burbon. Kazał on obić nią wnętrze swojej karety, która stała się jednym z pierwszych opancerzonych pojazdów rządowych. Pomysł sprawdził się doskonale, gdyż wkrótce kuloodporna tkanina Szczepanika uratowała mu życie w czasie zamachu.

Testy kamizelki

Piętą achillesową polskiego Edisona był brak smykałki do interesów. Pomimo, że jego wynalazki cieszyły się dużym zainteresowaniem, nie przynosiły mu wymiernych korzyści. Efektem były poważne kłopoty finansowe. (Z podobnym problemem borykał się inny polski konstruktor-geniusz, Jacek Karpiński)

Od początku XX wieku Jan Szczepanik był związany z Tarnowem i tam zmarł 19 kwietnia 1926 roku. W tym mieście znajdziemy też elementy upamiętniające jego dokonania.

Bibliografia:

  • Władysław Jewsiewicki, Polski Edison Jan Szczepanik, Warszawa 1972
  • Lucyna Smoleńska, Mieczysław Sroka: Wielcy znani i nieznani „Polski Edison – Jan Szczepanik (1872-1926)”. Warszawa 1988
  • Anna Pragłowska, Obrazy i barwy. O wynalazkach i życiu Jana Szczepanika, Tarnów 2012
  • Marek Borucki, Wielcy zapomniani Polacy, którzy zmienili świat, Warszawa 2015
Udostępnij: