Jak udało się odzyskać „Damę z gronostajem” i „Krajobraz…” Rembrandta?

W pytaniach do odcinka o zaginionym obrazie „Portret młodzieńca” Rafaela Santiego pojawiła się jeszcze jedna ciekawa kwestia, która już nie zmieściła się do Polimatów Plus.

Koszyk Garage i Zdybski pytali: W jaki sposób odnaleziono „Damę z gronostajem” i „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” – pozostałe klejnoty galerii Czartoryskich, które szczęśliwie znalazły drogę powrotną do Polski. Oto odpowiedź.

„Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” Rembradta

Szczęśliwy… 13 grudnia

Przy tej kwestii nie sposób pominąć przywoływanego w odcinku głównym profesora Karola Estreichera, krakowskiego historyka sztuki, którego obsesją było głównie odzyskanie ołtarza Wita Stwosza. Generał Sikorski miał mu powiedzieć: “Ja ratuję wojsko, a pan ratuj skarby kultury”. Estreicher rozkaz posłusznie wykonał.

Estreicher przedostał się do kręgu prawdziwych “Monuments Men”, o których mogliście usłyszeć przy okazji premiery (przeciętnego, swoją drogą) filmu „Obrońcy skarbów” z George Clooneyem i Mattem Damonem. Ich zadaniem było ratowanie dorobku światowej kultury z wojennej zawieruchy.

Poszukiwaczom poszczęściło się dokładnie 13 grudnia 1945 roku. (Okazuje się więc, że 13 grudnia może kojarzyć się całkiem dobrze, a nie tylko ze stanem wojennym!). Właśnie tego dnia weszli do willi Hansa Franka w Neuhaus. Ich oczom szczęśliwie ukazała się i „Dama z gronostajem”, i „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem”. Niestety – jak wiemy z odcinka głównego – nie było tam „Portretu młodzieńca”…

Długa droga do domu

Powrót „Damy” oraz „Krajobrazu” z Niemiec do Polski nie był taki łatwy. Przede wszystkim pociąg z dziełami, wśród których znajdowały się wymienione obrazy, musiał ruszyć w momencie korzystnych warunków pogodowych – inaczej wilgoć mogłaby uszkodzić drewniane zabytki. 26 bezcennych wagonów wystartowało w końcu… 26 kwietnia 1946 roku (wg innych źródeł 25 kwietnia), bo bez deszczu miało się utrzymywać aż do pierwszych dni maja. Konwój eskortowali żołnierze amerykańscy. Musieli oni odpędzać Rosjan, którzy zatrzymywali pociąg i dopytywali o zgodę władz radzieckich na podobny transport.

Granice Polski udało się przekroczyć dopiero po czterech dniach tej męczącej podróży. Na trasie pociągu w okolicach Krakowa zbierały się tłumy uradowanych i komitety powitalne. W końcu można było się bezpiecznie zatrzymać. Mamy na to pamiątkę w postaci zdjęcia Estreichera pozującego z “Damą z gronostajem” na Dworcu Głównym w Krakowie.

fot: artykwariat.pl

Estreicher czuł presję rządu na uchodźctwie w Londynie lub rodziny Czartoryskich, którzy nie chcieli oddawać dzieł w ręce komunistów w Polsce. Poza tym na dzieło Leonardo da Vinci polowali muzealnicy z całego świata. Estreicher postanowił jednak, że zagrabione obrazy muszą wrócić do kraju.

Dziś „Damę” możemy podziwiać na osobnej wystawie na Wawelu. „Krajobraz” Rembrandta był niedawno do zobaczenia w Szczecinie, a wcześniej w Toruniu. Oba dzieła czekają na zakończenie remontu Muzeum Czartoryskich.

EDYCJA:

Ciekawostką o powrocie obrazów w 1946 roku podzieliła się Justyna, która w mailu do redakcji napisała tak:

W tym czasie kustoszem Muzeum Narodowego w Krakowie był prof. Adam Bochnak i z jego prywatnej korespondencji dowiadujemy się, że Muzeum nie było przygotowane na przyjęcie „Damy”, kiedy ta wróciła do kraju. Dlatego też arcydzieło Leonarda, jeden z najcenniejszych zabytków w naszym kraju, musiało nocować w domu kustosza. :)

Historię tę opowiedział mi promotor, który jest wnukiem prof. Bochnaka.

Bibliografia:

  • Marta Grzywacz, Tropiciel zrabowanych skarbów, http://wyborcza.pl/alehistoria/1,148432,18918933,tropiciel-zrabowanych-skarbow.html?utm_source=facebook.com&utm_medium=SM&utm_campaign=FB_Gazeta_Wyborcza
  • Marta Grzywacz, Jak odzyskano „Damę z gronostajem”?, http://historia.focus.pl/swiat/jak-odzyskano-quotdame-z-gronostajemquot-1193
  • http://dzielautracone.gov.pl/aktualnosci/18-obroncy-skarbow-w-kinach-a-prawdziwa-historia-monuments-men-i-polski-czlonek-tej-grupy
  • Dama z gronostajem. Jedyne dzieło Leonarda da Vinci w polskich zbiorach, http://www.niezlasztuka.net/o-sztuce/dama-z-gronostajem-jedyne-dzielo-leonarda-da-vinci-w-polskich-zbiorach/
  • Anna Arno, Skarby z popiołów, http://wyborcza.pl/magazyn/1,136738,15506003,Skarby_z_popiolow.html

 

Udostępnij: