Efekt kobry. Chcieli dobrze, wyszło jak zawsze

Chcieli dobrze, a nie wyszło. Historia zna mnóstwo takich przypadków. Najbardziej znany obemuje anegdotę z kolonijnych czasów Imperium Brytyjskiego.

W Indiach nie mogli dać sobie rady z nawałnicą jadowitych kobr. Węże dokuczały mieszkańcom i utrudniały normalne funkcjonowanie. Brytyjczycy wymyślili więc pozornie genialne rozwiązanie. Za każdą martwą kobrę chcieli płacić osobom, które przyczyniły się do powstrzymania plagi. Wystarczyło swój czyn udowodnić przynosząc zabitego węża.

Z początku faktycznie zaczęło się dziać lepiej. Jednak ludzie to istoty przedsiębiorcze. W głowie pojawiło im się proste wyliczenie – skoro płacą za „głowę” kobry, niezależnie od jej pochodzenia, dlaczego nie zacząć… samemu ich hodować.

Z czasem zwiększały się liczby wypłat za kobry. Władze zorientowały się, że zamiast zmniejszać ich populację, ludzie pomnażają węże. Przestali więc płacić. Efekt? Kobry przestały być potrzebne i zostały wypuszczone na wolność. Zamiast zahamować plagę, niewłaściwa motywacja sprawiła, że wyklętych zwierząt było jeszcze więcej.

Dlatego podobna, nieudana polityka nazywana jest „efektem kobry”. Trudno jednak ocenić, czy przytoczona historia jest tylko barwną opowiastką, czy ma potwierdzenie w faktach. Niestety, dysponujemy podobnymi przykładami – już z życia wziętymi.

Kolonialne korzenie ma też opowieść z Wietnamu. Tu rządzili Francuzi i tu mamy potwierdzenie historyczności tego wydarzenia. Tylko zamiast kobr, w rolach głównych wystąpiły szczury. One także utrudnały życie mieszkańców (konkretnie Hanoi).

Francuzi płacili za zabite szczury, ale ze względów higienicznych nie wymagali taszczenia całych ciał martwych szczurów. Do wypłaty wystarczyło pokazać odcięty szczurzy ogon. Wkrótce Wietnamczycy zaczęli przynosić ogony, ale resztę szczura – jeszcze całkiem żywą –  puszczali wolno. Ulice Hanoi zalęgły się w gryzoniach bez tylnej części ciała. Mieszkańcy uwalniali je z nadzieją, że ocalone zwierzaki będą się dalej rozmnażać i powstanie więcej szczurów, na których da się zarobić. Na przedmieściach pojawiły się dodatkowo hodowle szczurów tworzone pod zbieranie nagród. Gdy miarka się przebrała, zniknął pomysł na płacenie za szczurze ogony. Problem jednak nie zniknął. Nie udało się z nim poradzić aż do końca francuskich rządów w Wietnamie.

Na usuwanie szkodników i wypłacie nagród na podstawie ogonów zabrano się także całkiem niedawno w amerykańskim stanie Georgia. Tam życie mieszkańców zatruwały świnie, szczególnie dokuczliwe na leśnych i rolniczych terenach. Za każdy dostarczony świński ogon można było zgarnąć okrągłe 40$ – niezła cena jak za wyhodowanie jednej świni. Schemat się powtórzył. Pojawili się ludzie rozmnażający świnie, a nie eliminujący zagrożenie. Tak to jest, gdy z historii nie wyciągamy odpowiednich wniosków.

Problem nie pojawia się tylko w przypadku eliminacji niechcianych zwierząt. Czasami można… śmiertelnie zagrozić tym, o które trzeba specjalnie dbać. W latach 70. podobny los spotkał jednego z przedstawicieli rodziny dzięciołowatych. Upodobał on sobie szczególnie stare sosny we wschodniej części stanu Karolina Północna. Dlatego zaczęto szczególnie chuchać i dmuchać na miejsca, w których dzięcioły mogłyby znaleźć swój dom.

Wiedzieli o tym także właściciele tych terenów. Znacznie trudniej było im zarządzać swoimi działkami, gdyby znajdowały się tam szczególnie chronione ptaki i broniący ich urzędnicy. Gdy więc pojawiało się „ryzyko”, że w to miejsce sprowadzą się dzięcioły, przezorni właściciele… wycinali drzewa. Nie dla zysku, a dla świętego spokoju. Traciły na tym i zagrożone zwierzaki, i środowisko naturalne.

Znacie jakieś inne przykłady podobnych działań? W teorii znakomitych, w praktyce pełnych dziur prostych w obejściu?

Źródło:

  • http://ourworld.unu.edu/en/systems-thinking-and-the-cobra-effect
  • http://freakonomics.com/2012/10/11/the-cobra-effect-a-new-freakonomics-radio-podcast/
  • http://www.nbcnews.com/id/23416106/ns/us_news-weird_news/t/fort-benning-puts-bounty-boars/#.VmiatuPhA0o
  • Michael G. Vann, Of Rats, Rice, and Race: The Great Hanoi Rat Massacre, an Episode in French Colonial History, http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/french_colonial_history/v004/4.1vann.html
  • http://www.nytimes.com/2008/01/20/magazine/20wwln-freak-t.html?_r=2&ref=freakonomics
Udostępnij: